Łukasz Warzecha

Byłem dziś bardzo rano na Krakowskim Przedmieściu. Przed Pałacem Prezydenckim krzątała się grupka pracowników firmy sprzątającej, skrupulatnie usuwając ostatnie pozostałości po wczorajszych uroczystościach. Nie było już oczywiście śladu po zniczach i kwiatach. Chodnik przez Pałacem Namiestnikowskim jest prawdopodobnie najlepiej wysprzątanym i wypucowanym miejscem w Warszawie.

Kibice, którzy przyjadą na Euro, będą się przedzierać przez brud i gnój wokół dworców kolejowych albo nawet przy Stadionie Narodowym, ale za to – o, przed Pałacem Prezydenckim trafią w miejsce o sterylnej wręcz czystości.

Początkowo działanie Sił Szybkiego Zniczowego Reagowania mogło budzić irytację, złość nawet – pewnie na to było zresztą również obliczone. Do przeciwników PiS (a co za tym idzie – bo w polskich warunkach to się  niestety z sobą łączy – przeciwników: pomniku przy Trakcie Królewskim, wielbicieli raportów Anodiny i Millera, pełnych podziwu wobec działań rządów polskiego i rosyjskiego) poszedł już dawno przekaz, który dobrze przyswoili: od upamiętniania kogokolwiek to jest cmentarz, a nie centrum miasta.

Jest to, rzecz jasna, kompletna bzdura, nie pierwsza i nie ostatnia. W Warszawie jest choćby kilkaset tablic w miejscach, gdzie miały miejsce tragiczne wydarzenia, pod którymi to tablicami leżą kwiaty i palą się znicze. Jest kilkanaście pomników, pod którymi też składa się kwiaty. W rocznicę śmierci Jana Pawła II znicze palą się pod oknem na Franciszkańskiej w Krakowie i wzdłuż Alei Jana Pawła w stolicy. W Pradze do dziś palone są znicze na pamiątkę Vaclava Havla. Nie na cmentarzu oczywiście. Zresztą dyskusja z tak pozbawionym sensu stwierdzeniem nie ma sensu. Fakt, że setki osób powtarzają je raczej bezmyślnie pokazuje siłę politycznego podziału: można wygłosić każdy idiotyzm, byle dokopać tym, których się nie lubi.

Po zastanowieniu trzeba jednak przyznać, że fakt, iż służby miejskie miasta stołecznego biorą udział w biciu rekordu Guinessa na szybkość sprzątania chodnika, jest bardziej zabawny niż irytujący. To po prostu komicznie infantylne, jak władze Warszawy dbają o bezpieczeństwo przechodniów na odcinku 100 metrów przed pałacem, nim właśnie tłumacząc konieczność szybkiego sprzątania. Jak bardzo trzeba być przerażonym, żeby bać się kilkuset zniczy i wiązanek? Odpowiedź: tak bardzo, że nie dostrzega się własnej śmieszności.

Odwiedziłem kilka kościołów przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. W przeciwieństwie do zeszłego roku Groby Pańskie były na ogół wyciszone, odwołujące się do miejsca Kościoła w życiu wiernych.

Właściwie żadnej polityki, co z niemałą satysfakcją odnotowała gazeta, która strzeże, aby się duchowni do polityki nie mieszali. A dokładnie – aby nie mieszali się ci duchowni, którym ona na to nie zezwala. Bo ci słuszni oczywiście mogą, głównie po to, żeby przekazać tym niesłusznym, że nie mają racji oraz prawa zajmować się czymkolwiek innym niż tylko najwęziej pojmowanym życiem religijnym.

No, owszem, wydarzył się jeden nieprzyjemny incydent. W kościele na warszawskich Bielanach wywieszono obraz przedstawiający alegorię katastrofy smoleńskiej. Gazeta udzielająca duchownym koncesji oburzyła się, że kiczowaty, a przede wszystkim – co to jest, żeby epatować wiernych w święta jakimiś drastycznymi obrazami, wybuchającymi samolotami i wyrywanymi sercami. Święta są od tego, żeby zjeść czekoladowego zajączka i posłuchać jakiegoś rozsądnego księdza, który opowie, że nawet sataniści nie są źli, Nergal właściwie jest zabawny i miły, a ciągłe domaganie się jakichś rozliczeń czy innych śledztw w sprawie ewidentnego nieszczęśliwego wypadku pod Smoleńskiem to przejaw niezdrowej obsesji.

Są dwie szkoły. Zgodnie z jedną Kościół powinien stać z boku wydarzeń i starać się do nich bezpośrednio nie odnosić. W warunkach Peerelu to bywał wymóg rozsądku, choć czasem wydawało się, że hierarchowie są zbyt wstrzemięźliwi. Jakie skutki taka postawa przynosi Kościołowi w dzisiejszych czasach, najlepiej pokazuje sytuacja z krzyżem na Krakowskim Przedmieściu. Za pierwszym razem wysłano po niego jakichś zahukanych, przerażonych, anonimowych i pewnie wziętych z łapanki księży, których wierni po prostu byli uprzejmi przegonić. Niewiele było sytuacji, w których autorytet Kościoła ucierpiałby w równym stopniu.

Drugą szkołę symbolizuje Piotr Skarga. O księdzu Skardze opinie są niejednoznaczne. Niektórzy historycy twierdzą, że swoimi kazaniami – stojąc na czele ruchu kontrreformacji – narobił Rzeczypospolitej większej szkody, niż jej pomógł. Ale nikt nie kwestionuje jego roli w zachęcaniu do poważnego pojmowania przez polityków swojej roli. A działo się to w czasach potęgi państwa polskiego.

Dziś sytuacja jest poważniejsza, do potęgi bardzo nam daleko, a zapotrzebowanie na otrzeźwiający głos, przemawiający do sumień, raczej wzrosło, niż zmalało. Ale gdyby dzisiaj pojawił się ponownie Piotr Skarga, trudno byłoby mu wypełniać swoją misję. Już po pierwszym kazaniu, w którym pouczałby polityków, zostałby napiętnowany przez udzielających koncesji na udział w życiu publicznym. A jednak coś mi mówi, że zamieniłbym dziesięciu księży Bonieckich na jednego Skargę.

W Peerelu istniało coś, co nazywało się „czynem społecznym”. Oficjalnie polegało to na tym, że przepełniona ideałami socjalizmu grupa obywateli zbierała się – dobrowolnie, rzecz jasna – pod przywództwem sekretarza podstawowej organizacji partyjnej i szła na przykład skopać trawnik albo posadzić kilka drzewek. Wątpliwe, by w całej historii czynów społecznych w Peerelu udało się znaleźć choć jedną biorącą w nich udział osobę, która czyniłaby to z autentycznej potrzeby i wiary w sens tej działalności. Pranie mózgów bywało skuteczne, ale miało swoje granice.

Pranie mózgów po upadku Peerelu okazuje się znacznie skuteczniejsze. Czyny społeczne istnieją nadal i – podobnie jak w Peerelu – angażują się w niej najwyższe czynniki, z tym że dziś bierze w nich udział całkiem spora liczba osób, które wierzą w ich sens. Współczesne czyny społeczne skupiają się wokół spraw, które mają status niemalże dogmatów religijnych. W najbliższą sobotę odbędzie się taki czyn, zwany „Godziną dla ziemi”. Sprawa jest prosta: należy zgasić światło na godzinę. Od mieszkań prywatnych począwszy, na najważniejszych budynkach państwowych skończywszy. Od tego ma zmaleć pobór energii, a wraz z nim – emisja szkodliwych gazów.

Tu natrafiamy na pewną różnicę z czynami społecznymi z czasów głębokiego socjalizmu. Wtedy bowiem skopanie trawnika na przykład przez wyprowadzonych na tę okazję z sal wykładowych docentów, doktorów i profesorów zostawiało pewien trwały ślad i mogło ostatecznie skutkować wyrośnięciem przyjemnej dla oka trawy. „Godzina dla ziemi” nie ma absolutnie żadnego sensu, co doskonale wiedzą wszyscy fachowcy. Raz, że wyłączenie świateł zmniejsza pobór mocy o ułamek procenta, dwa, że gdyby nawet miało go zmniejszyć bardziej, dla dyspozycji mocy tworzyłoby to poważny problem, bo oznaczałoby godzinne wahnięcie w poborze prądu, a inżynierowie musieliby się nabiedzić, żeby nie przyniosło to złych skutków dla sieci przesyłowych. Skutek tej akcji dla środowiska jest, rzecz jasna, absolutnie zerowy.

Jest jednak spora liczba osób, które – traktując sprawy emisji CO2 i rzekomego ocieplenia klimatu jak religijny dogmat – uważają, że wyłączając światło w mieszkaniu na godzinę, naprawdę dzielnie walczą ze złym dwutlenkiem węgla i znienawidzonymi przemysłowcami, których kompletnie nie obchodzi los naszej planety. Mogą sobie przez 60 minut siedzieć po ciemku i napawać się swoją europejskością i szlachetnością. Ale też istnieje duża grupa biorących w tej akcji udział, którzy świetnie wiedzą, że to teatrzyk dla naiwnych. Tyle że teatrzyk obowiązkowy. Taki poprawny politycznie rytuał, który trzeba odprawić, żeby plebs się cieszył.

Niemal z całą pewnością do tej kategorii należą gaszący światło politycy. Zresztą wielu z nich prywatnie wyraża co najmniej sceptycyzm wobec tez o postępującym globalnym ocie-pleniu, choć nie powiedzą tego nigdy oficjalnie. Trudno powiedzieć, do której grupy należą celebryci, zapraszani do przekręcania wyłączników. Może sytuacja byłaby jaśniejsza, gdybyśmy wiedzieli, którzy z nich biorą za to honorarium.

W Peerelu niektórzy poddawali się czynom społecznym z potulną rezygnacją. Zgodnie z zasadą, że wszystko to pic na wodę, ale po co sobie robić problemy. Poprzebywa człowiek na świeżym powietrzu, trochę ruchu zażyje. Ale byli też tacy, którzy organicznie nie cierpieli tej socjalistycznej tresury.

Tresura obecna jest o tyle trudniejsza do zniesienia, że polega całkowicie na praniu mózgów, bez groźby konsekwencji w razie odmowy udziału (przynajmniej na razie). Co w takim razie mają zrobić ci, którzy tej tresury nie cierpią? To proste: w czasie „Godziny dla ziemi” włączamy wszystkie światła w mieszkaniu, uruchamiamy pralkę i zmywarkę, a na kuchence, koniecznie elektrycznej przyrządzamy sobie – wzorem Osiołka Porfiriona – jajecznicę z 80 jaj ze szczypiorkiem i pieczarkami. Zajadając, można sobie też przypomnieć słynną kwestię Osiołka: „Oto sposób, moi złoci, w jaki bawią się idioci”.