Wdanie się w spór co do istoty sprawy

Kodeks postępowania cywilnego wyraźnie przewiduje zarzuty, które pozwany zobowiązany jest zgłosić przed wdaniem się w spór. Zarzuty takie zalicza się w doktrynie i orzecznictwie do kategorii zarzutów „procesowych” lub „formalnych”. Zarzut procesowy jest z punktu widzenia semantyki twierdzeniem odnoszącym się do faktu, z którym ustawa procesowa wiąże określone skutki dla przebiegu postępowania cywilnego. Twierdzenia takie stanowią formę (pierwszą linię) obrony procesowej pozwanego, albowiem nie odnoszą się do meritum sporu (zasadności powództwa per se), lecz opierają się na przepisach prawa procesowego i „wymierzone są przeciwko biegowi postępowania”. Niekiedy zarzuty procesowe dzieli się na peremptoryjne (niweczące) oraz dylatoryjne (zawieszające). Skuteczny zarzut procesowy może spowodować zwrot pozwu, przekazanie sprawy sądowi właściwemu, zawieszenie postępowania lub odrzucenie powództwa.

Pomimo tego, że zarówno jego rozumienie, jak i oznaczenie w czasie ma niebagatelne znaczenie dla sytuacji procesowej pozwanego, zwrot „wdanie się w spór co do istoty sprawy” nie jest zdefiniowany w k.p.c.

Ponadto, jego wykładnia w doktrynie jest niejednolita. Doniosłość tego zwrotu wynika z faktu, że szereg zarzutów procesowych musi być zgłoszonych właśnie przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy, pod rygorem ich utraty w dalszym toku postępowania. Innymi słowy, jest to – rozrzucona dość swobodnie po kodeksie postępowania cywilnego – forma prekluzji procesowej.

Pojęcie „istota sprawy” nawiązuje w oczywisty sposób do jej meritum, czyli okoliczności warunkujących wydanie orzeczenia merytorycznego, rozstrzygającego pozytywnie lub negatywnie o żądaniu pozwu, abstrahując od kwestii procesowych. Wydaje się, że wdanie się w spór co do istoty sprawy należy rozumieć jako zajęcie przez pozwanego negatywnego stanowiska wobec merytorycznej istoty sporu (żądania pozwu) lub zgłoszenie przez niego zarzutów merytorycznych mających uzasadniać oddalanie powództwa. Kodeks postępowania cywilnego nie wskazuje, kiedy i w jakiej formie ma to nastąpić. Aktualnie przyjmuje się, że wdanie się w spór może nastąpić w drodze merytorycznej czynności procesowej – najwcześniej w odpowiedzi na pozew, najpóźniej zaś w sprzeciwie od wyroku zaocznego. Co do zasady, o ile pozwany się stawi, następuje ono na pierwszym posiedzeniu wyznaczonym na rozprawę, na którym to posiedzeniu pozwany nie może odmówić wdania się w spór co do istoty sprawy, chociażby wniósł wcześniej zarzuty formalne (por. art. 221 oraz 339 k.p.c.). Warto w tym kontekście zwrócić uwagę na art. 1124 § 1 k.p.c. Zgodnie z tą regulacją pozwany, który wystąpił z wnioskiem o zabezpieczenie kosztów postępowania, nie ma obowiązku składania wyjaśnień co do istoty sprawy, pod warunkiem zgłoszenia wniosku w odpowiednim czasie.

Sądzę, że względu na zmianę od 3.5.2012 r. brzmienia art. 207 k.p.c. w sytuacji, gdy przewodniczący zarządził zgodnie z art. 207 § 2 k.p.c. złożenie przez pozwanego odpowiedzi na pozew, obowiązkiem procesowym pozwanego jest zajęcie stanowiska co do żądania pozwu, czyli wdać się w spór. W konsekwencji, pozwany składając odpowiedź na pozew albo na zarządzenie przewodniczącego, albo z własnej inicjatywy, zobowiązany jest uwzględnić m.in. wszelkie zarzuty procesowe, co do których k.p.c. przewiduje ich zgłoszenie przed wdaniem się w spór, pod rygorem ich utraty. To samo dotyczy wniosków, które powinny być zgłoszone „najpóźniej przy pierwszej czynności procesowej”. Sąd powinien oddalić je, jako spóźnione.

Niemniej, jeżeli pozwany nie wniesie odpowiedzi na pozew lub zostanie ona zwrócona jako złożona z naruszeniem terminu (zob. art. 207 § 7 k.p.c. w nowym brzmieniu), wdanie się w spór nie następuje, co zdaje się wydłużać termin na złożenie zarzutów procesowych do zakończenia pierwszego posiedzenia wyznaczonego na rozprawę. Jeżeli jednak pozwany nie stawił się, oznacza to – ponownie – że wdanie się w spór nie nastąpiło. (Por. post. SN z 4.7.1988 r. (IV CZ 90/88), LEX nr 8898, w którym stwierdzono: „Zawarte w art. 25 § 2 k.p.c. stwierdzenie «przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy» oznacza, że sprawdzenie przez Sąd wartości przedmiotu sporu, na zarzut pozwanego, może nastąpić, jeżeli został on postawiony w odpowiedzi na pozew, a gdy pozwany nie złożył odpowiedzi na pozew – na pierwszej rozprawie, chyba, że nie wziął on udziału w rozprawie i został przeciwko niemu wydany wyrok zaoczny; w tym wypadku wspomniany zarzut, może być skutecznie podniesiony w sprzeciwie od wyroku zaocznego.”).

W bardzo ciekawy sposób zagadnienie to wiąże się z prekluzją procesową, która obejmuje odpowiedź na pozew (zob. art. 207 par. 6 k.p.c. w nowym brzmieniu). Jeżeli pozwany z jakiś względów nie złoży odpowiedzi na pozew, najlepszy rozwiązaniem będzie doprowadzenie do wydania wyroku zaocznego a następnie złożenie sprzeciwu (zob. art. 349 k.p.c. w nowym brzmieniu), co pozwoli na uniknięcie rygoru prekluzji związanego z uchybieniem terminowi na złożenie odpowiedzi na pozew.