Jeż w chaszczach

Zmarły 5 grudnia Otto Lambsdorff odegrał sporą rolę nie tylko na niemieckiej scenie politycznej. Także ważną dla stosunków polsko-niemieckich i polityki historycznej obu państw.


Przez wiele miesięcy trudnych negocjacji w sprawie odszkodowań dla byłych robotników przymusowych, które toczyły się w latach 1999-2000, był nawet postacią pierwszoplanową. To on je prowadził ze strony niemieckiej. Dla korespondentów polskich w Niemczech, takich jak wówczas ja, i dla czytelników ich korespondencji był może nawet ważniejszy od szefa dyplomacji. Lambsdorff uważa tak i tak, obiecuje tyle i tyle miliardów marek, nie godzi się na to i na tamto — to były newsy z pierwszych stron gazet.


Ja nie miałem z hrabią Lambsdorffem (pełne nazwisko Otto Friedrich Wilhelm von der Wenge Graf Lambsdorff) łatwego życia. Trafiłem na czarną listę. Nie byłem zapraszany na spotkania z nim. Powód: w „Rzeczpospolitej” ukazał się artykuł pod tytułem „Europa Wschodnia — rasa podludzi”, w którym krytykowano Lambsdorffa za to, że nie chciał, aby polscy robotnicy rolni zostali objęci odszkodowaniami, bo „Zatrudnianie w rolnictwie niemieckim pracowników ze wschodu jest naturalnym zjawiskiem historycznym. Zawsze tak pracowali. Nawet dzisiaj pracują”.


Cytat był prawdziwy, potwierdził to sam Lambsdorff w późniejszym wywiadzie. Ale ponoć bardzo mu się nie spodobał tytuł. I to wystarczyło, by korespondent gazety, w której się ukazał, został wykluczony ze spotkań dotyczących negocjacji. Choć nie był autorem.


To wykluczenie trwało wiele tygodni. W połowie marca 2000 roku, o świcie, obudził mnie telefon. „Tu Lambsdorff” — usłyszałem w słuchawce. Myślałem, że to kiepski żart. I się roześmiałem. „Tu Lambsdorff” — powtórzył tonem nieznoszącym sprzeciwu. I zaprosił mnie do centrali swojej partii, FDP, na rozmowę po południu. Przedstawił w niej, jakie są granice kompromisu dla Niemców (8,1 miliarda marek).

Rozmawialiśmy z godzinę, popijając espresso w kawiarni w partyjnej centrali. Pożegnaliśmy się, odszedł stukając swoją wspaniałą laską ze srebrną główką. Ja też wstałem i ruszyłem do drzwi, by szybko spisać wywiad i wysłać go do redakcji. Przy drzwiach zatrzymał mnie kelner. — A kto zapłaci za kawę? — spytał groźnie. 
Zafundowałem espresso Lamsdorffowi. 


Później udzielił mi jeszcze kilku krótkich wypowiedzi. Ostatni raz spotkaliśmy się przypadkowo w 2002 roku w Rydze (wywodził się z arystokratycznej rodziny Niemców bałtyckich). W jednej z najlepszych restauracji, w jakiej byłem w życiu. 


Zmarł w sobotę w Bonn, w wieku 82 lat.

Procesy za „polskie obozy” nie mają sensu, a ci, co w Niemczech używają tej nazwy, to jedynie ignoranci — pisze w dzisiejszym komentarzu „Gazeta Wyborcza”.

Ocenia tak inicjatywę politykującego piosenkarza Pawła Kukiza oraz jednego z działacza Powiernictwa Polskiego, którzy chcą wytaczać procesy dziennikarzom zagranicznym, posługującym się kłamliwym określeniem „polskie obozy zagłady”. Takie procesy zdaniem Bartosza T. Wielińskiego są bezsensowne, bo „nie ma na takie rzeczy paragrafów”.

Sam kilka lat temu, rozpoczynając akcję „Rz” przeciwko „polskim obozom”, wzywałem do wytaczania procesów kłamcom obozowym. I przekonałem się, że jest to trudne. Nie znaczy to jednak, że należy rezygnować z tej możliwości (choć pewnie Paweł Kukiz nie jest właściwą osobą do zajmowania się tą sprawą). Zwłaszcza że metody dyplomatyczne i publicystyczne, wysyłanie listów do dopuszczających się kłamstw redakcji, nie dały zadawalających rezultatów.


Szczególnie przykre, że o „polskich obozach” nie pozwalają zapomnieć niemieckie media. I to te czołowe — od telewizji publicznej ZDF po agencję prasową DPA. Szerzej pisałem o tym tutaj.

Bartosz T. Wieliński uważa, że to „efekt zwyczajnej ignorancji”. I to jest dopiero przerażające. Pokazuje, w jakim stanie jest już dziś wiedza wykształconego Niemca (bo chyba takich przyjmuje się do pracy w czołowych mediach) o drugiej wojnie światowej i jej konsekwencjach. A co będzie w następnych pokoleniach, karmionych filmami o niemieckich ofiarach i niemieckich antyhitlerowskich bohaterach wojennych? 
Pocieszająca jest natomiast postawa niemieckiego MSZ pod dowództwem liberałów z FDP, którzy zaczęli wspierać polską dyplomację w walce z „polskimi obozami”. MSZ nie zajmuje się jednak edukacją.

Z setek wspomnień rocznicowych o upadku muru berlińskiego wynika, że było to wielkie zaskoczenie. Mur miał nie paść. A Niemiecka Republika Demokratyczna, państwo robotników i chłopów, miała istnieć do dzisiaj.

Jak wyglądałby świat, gdyby 20 lat temu członek enerdowskiego politbiura Günter Schabowski nie powiedział, że granica między oboma państwami niemieckimi jest otwarta? Co by było, gdyby wskutek upadku muru ponad 19 lat temu nie upadła też NRD? I to mimo przemian w innych krajach bloku wschodniego, choć tam polegały one raczej na dzieleniu, a nie łączeniu.

Polska i tak miałaby siedmiu sąsiadów, a nie trzech, jak w czasach PRL, z tym że przynajmniej jeden zachowałby starą nazwę. Byłby natomiast kłopot z rozszerzeniem NATO i Wspólnoty Europejskiej. Trudno by się Polakom jeździło do pracy w RFN, trudno by się handlowało z tym największym partnerem gospodarczym. Bo z samą NRD nie bardzo byłoby czym handlować. Pozostałby handel dla klienta niszowego, wielbiciela socrealistycznych staroci i nostalgicznych pamiątek.

Nie byłoby tropienia agentów Stasi, a Erich Honecker mógłby spokojnie umrzeć w NRD, nie zaś na wygnaniu w Chile, i doczekać się pogrzebu na cmentarzu socjalistów we wschodnioberlińskim Lichtenbergu. Mielibyśmy skansen, do którego można by wysyłać na edukacyjne wycieczki wielbicieli komunistycznej przeszłości. I nie byłoby pani kanclerz Angeli Merkel, najpotężniejszej kobiety świata.

Muru nie ma, jest jedno duże, silne i coraz pewniejsze siebie państwo niemieckie. I jego pozytywnym symbolem jest obalenie muru. To RFN kojarzy się na świecie z pogrzebaniem komunizmu, śmiercią bloku wschodniego, zakończeniem zimnej wojny. Dobrze, że, jak dowodzą poniedziałkowe uroczystości, Niemcy trochę dzielą się z Polską tym splendorem. Że w obecności tylu ważnych gości z wielu krajów i tylu dziennikarzy to Polak, Lech Wałęsa, popchnął pierwszą kostkę domina symbolizującego upadek systemu komunistycznego. Że to Polska zapoczątkowała wydarzenia, dzięki którym żyjemy w świecie bez NRD.

Cóż to za życie? „Cóż to za życie?/ gdzie prawda staje się kłamstwem / gdzie fałsz berło dzierży/ Cóż to za życie?/ gdzie wolność martwa na świat przychodzi?/ gdzie wszystko wydaje się stracone/ Cóż to za życie? / gdzie starcy rządzą / gdzie ludzie na granicach zdychają”.

Ten wiersz napisał 20 lat temu prosty enerdowski chłopak, syn milicjanta (czy dosłownie, jak to się w kraju robotników i chłopów nazywało, policjanta ludowego — Volkspolizist). Ulotki z tym wierszem rozlepiał po nocach na murach swojego małego miasteczka w południowo-zachodniej NRD. I wezwał do akcji protestu przeciwko władzom komunistycznym.

Nikt go nie znał, nikt nie wiedział, kto rozwiesił ulotki, a mimo to kilkuset ludzi zaryzykowało i poszło demonstrować. Stasi nie udało się znaleźć tajemniczego autora ulotek. Nie poznali go też uczestnicy demonstracji w Arnstadt. A byli to głównie inteligenci — lekarze, nauczyciele, drobni przedsiębiorcy (bo trochę ich przetrwało w NRD, np. właściciele piekarń). Ludzie z zupełnie innego środowiska niż samozwańczy poeta-rewolucjonista, syn milicjanta.

Ta historia zafascynowała mnie już dawno. Odwiedziłem bohaterów małej rewolucji w Arnstadt dziesięć lat temu. A teraz po kolejnych dziesięciu znowu pojechałem sprawdzić, jak potoczyły się losy tych, którzy pierwsi w miasteczku pełnym donosicieli odważyli się zaprotestować przeciwko władzy. Szybciej niż w dużych miastach NRD.

Co robią Dzieci małej rewolucji piszę w dzisiejszym Plusie-Minusie.

Partie tworzące nowy niemiecki rząd podkreśliły w umowie koalicyjnej wagę stosunków z Polską. Nie jest to jedyny polski akcent w nowym gabinecie Angeli Merkel.

Drugim jest nowa wiceminister spraw zagranicznych Cornelia Pieper, która studiowała język polski, częściowo na Uniwersytecie Warszawskim. Trudno zakładać, że będzie to miało wpływ na takie kontrowersyjne sprawy jak budowa gazociągu północnego czy pomnik wysiedlonych, ale niewątpliwie można liczyć na większe zrozumienie w niemieckim MSZ dla polskiej wrażliwości. Zwłaszcza że nowy szef dyplomacji Guido Westerwelle ma, jak wynika z wywiadów, wiele dobrych chęci, ale o nowej Unii Europejskiej wie niewiele, jest na wskroś zachodni, do cna nadreński. Cornelia Pieper (tak jak Westerwelle wywodząca się z liberalnej FDP) pochodzi ze Wschodu, z byłej NRD. Studiowała polski i rosyjski, a potem była tłumaczką. Dość nieoczekiwanie zrobiła karierę w FDP, nikt z byłej NRD nie wdrapał się wyżej w strukturach tej partii (Pieper jest wiceszefową FDP, a wcześniej była sekretarzem generalnym).

50-letnia Cornelia Pieper będzie się zajmowała w MSZ polityką kulturalną. To akurat nie jest teren sporny w stosunkach z Polską. Chyba że będzie się też zajmowała polityką historyczną. 
Angela Merkel, też pochodząca z NRD, również odwiedzała Polskę przed upadkiem komunizmu. Z tych wyjazdów (na Mazury) zapamiętała napis z borykających się z brakami w zaopatrzeniem sklepów: „Nie ma jajek”. Teraz w jej rządzie jest wiceminister, która zna polski znacznie lepiej. Miejmy nadzieję, że to dobry znak.


W Niemczech dojdzie do zmiany koalicji, ale nie do zmiany najważniejszej osoby w państwie. Rządzić będzie nadal obecna pani kanclerz. I będzie mogła rządzić znacznie odważniej. CDU/CSU i ich wyśniony koalicjant – liberalna FDP – otrzymali bardzo mocne poparcie.

Merkel może być odważniejsza w sprawach gospodarczych. Nie znaczy to, że Niemcy pod wodzą nowej chadecko-liberalnej koalicji pogrzebią państwo socjalne. Ale można się spodziewać obniżki podatków i ułatwień dla przedsiębiorców.

W polityce zagranicznej zapewne wiele się nie zmieni. Sporne kwestie z Polską nie znikną. Dotyczy to i gazociągu bałtyckiego, i upamiętnienia historii. Liberałowie z FDP kiedyś najgłośniej krytykowali Gerharda Schrödera, gdy się zatrudniał w firmie budującej gazociąg. Dziś jednak FDP, której lider Guido Westerwelle szykuje się na szefa dyplomacji, jest pogodzona z gazociągiem północnym.

W sprawach historycznych możemy mieć nadzieję, że FDP w nowej koalicji odegra taką rolę, jaką dotychczas odgrywała SPD. To znaczy: będzie hamowała zapędy konserwatystów i wykaże się większą wrażliwością wobec sąsiadów. Nie oznacza to jednak, że nie powstanie wymarzone przez Erikę Steinbach Centrum przeciwko Wypędzeniom. Być może będzie miało inną nazwę. Być może nie będzie w nim Steinbach (przynajmniej na pierwszym planie).

Będzie to centrum w wersji light, ale i tak kontrowersyjne, bo skupiające się nadmiernie na cierpieniach Niemców. I wpisujące się w tezę Związku Wypędzonych, iż wszystkie wysiedlenia są złem i bezprawiem, niezależnie od przyczyn, które do nich doprowadziły. Polaków, zwłaszcza historyków i publicystów, czeka więc jeszcze wiele pracy w forsowaniu akceptowalnej wersji historii.

Angeli Merkel należy życzyć, by mocno trzymała stery w najważniejszym państwie Unii Europejskiej. I by, jak dawniej, z sympatią myślała o Polsce.