Jerzy Haszczyński

Toalet publicznych prawie nie ma, a jak są to, zazwyczaj lepiej do nich nie wchodzić; charakterystyczny smrodek unosi się na ulicach w centrum miast, a pociągi się spóźniają (a w nich brak wody i, a jakże, zapchane toalety).

Ilu wstydu najedli się Polacy w czasach PRL (i nie tylko), gdy musieli turystom zagranicznym wskazywać drogę do publicznych WC. Do wstydów polskich trzeba było zaliczyć i toalety kolejowe, wraz z całym tym pekapowskim bałaganem. I smród, brud, kupy na ulicach i trawnikach (nie wiadomo, czy tylko psie). 
Teraz podobnie jest we Francji, gdzie — jak już pisałem — spędziłem cztery letnie tygodnie. Francja, południowa (ja byłem głównie w uniwersyteckim Montpellier), daje szansę na pozbycie się kompleksów ciążących od czasów PRL. Zapewne nie wszystkich, bo wiele tam rzeczy miłych, przyjemnych i ładnych (głównie darów przyrody i wytworów dawnych epok). 


Zaczęło się w Nicei, gdzie turyści pod wieczór biegają wzdłuż plaży z nadzieją, że któraś z toalet będzie jednak czynna. Z nadzieją chwytają za kolejną klamkę. I znowu — zamknięte. W Montpellier jest centrum handlowe Polygone, kilka pięter sklepów różnych firm, duma mieszkańców. A w nim jedna toaleta. Nieczynna. Napis zachęca, by odwiedzić którąś z kawiarń na odległym o kilometr Placu de la Comedie. Tam można dobiec, ale toalety nie są zachęcające. Zaraz za tym placem są malutkie uliczki, na których trzeba zatykać nos i jednocześnie uważnie patrzeć pod nogi, by w coś nie wdepnąć (marne pocieszenie, że może to być kupa jednego z wielu psów, które robią we Francji, co chcą, a nawet więcej). 


Przy jednej z tych uliczek jest szkoła języka francuskiego, w której się uczyłem. Niemieckojęzyczni Szwajcarzy, których przyjeżdża do szkoły szczególnie dużo, poproszeni przez nauczycielkę o ułożenie przykładowego zdania z trybem warunkowych, mówili: Gdybym wiedział, że ulica jest tak brudna, to bym tu nie przyjechał. 
Dlaczego nie ma toalet publicznych, także w centrach handlowych? — pytałem miejscowego architekta. A on na to, że to ze względu na narkomanów. Jak jest toaleta publiczna, to zaraz zagnieździ się w niej jakiś narkoman. Czyli ich się nie projektuje, a jeżeli już, to i tak będą zamknięte na klucz (który można wyżebrać w dziale obsługi klienta). To jest specyficzny sposób walki z narkomanią. A przede wszystkim specyficzne podejście do potrzeb społeczeństwa, w którym narkomani nie są większością. 

Najciekawsze było zadowolenie i poczucie wyższości francuskiego architekta, który w ten sposób tłumaczy, dlaczego we Francji nie dba się o higienę, o podstawowe potrzeby. W Polsce byłby wstyd i bicie się w piersi. 


Do Montpellier przyjechałem pociągiem z Nicei. Można by w nim kręcić tanią komedię. To, że się spóźnił, to drobiazg. W środku totalne zamieszanie, bo ktoś wpadł na pomysł, by zmienić numery miejsc. I listy z nowymi numerami wywiesił na szklanych drzwiach do wagonów. Toalety były zapchane już zaraz za Niceą, skąd pociąg ruszał, a miał przed sobą dziewięć godzin drogi nad Atlantyk. 
Francuscy kolejarze znajdują jakąś satysfakcję w spóźnieniach. Bawi ich widok tłumu biegającego po peronach na stacjach przesiadkowych. W Nimes biegłem z pociągu z Awinionu, który nie wiedzieć czemu wyruszył pół godziny później w trasę trwającą również pół godziny, do pociągu do Montpellier, który czekał na nas kilkanaście minut. Gdy już chwytaliśmy klamek, odjechał. — Dłużej już nie mogliśmy czekać! — rzucił kolejarz. Wydaje mi się symbolem kolei francuskich.