Świadomość, że w sytuacji, którą zna z autopsji wielu z nas, są co miesiąc właściciele rozlicznych polskich firm (zwłaszcza współpracujących z branżą spożywczą i budowlaną), nie poprawia samopoczucia. Bo nie jest tak, że na biednego trafiło. Większość polskich biznesów ma się całkiem nieźle, sądząc po wysokości ulokowanych w bankach depozytów. Rosną aż miło, powiększając się o odsetki od kwot należnych komuś innemu. To, że w ostatnich miesiącach zatory wzrosły, nie powinno dziwić. Będą rosnąć nadal, bo przedsiębiorcy, biegli w oszczędzaniu kosztem swoich kontrahentów, słysząc o zawirowaniach na finansowych rynkach, tym bardziej zechcą zachomikować co nieco na gorsze czasy.

Co tam umowa, skoro prawo pozwala wpisać sobie w koszty niezapłaconą fakturę i zapłacić dzięki temu niższy podatek. No i jeszcze przyczynić się do europejskiego rekordu Polski. Tylko co trzecia firma w naszym kraju reguluje zobowiązania na czas. To się nazywa fantazja! Sąsiedzi zza Odry, nudni i seriozni, wloką się w ogonie daleko za nami, płacąc w terminie 60 proc. faktur. Jak tu nie ulegać stereotypom?

Bubel do kosza jednak nie trafił. Zamiast tego resort skarbu postanowił wyjść z „komina” tylnymi drzwiami. Zmniejszając odpowiednio swój udział w danej spółce (np. PKO BP i PZU) albo korzystając z furtki pozwalającej zawrzeć z państwowymi menedżerami umowy jak z zewnętrzną firmą. Drugim wybiegiem było zmniejszenie udziału Skarbu Państwa do poziomu pozwalającego umknąć spod „komina”. Tak było w PGE, Tauronie czy Enei, teraz czeka nas w Jastrzębskiej Spółce Węglowej.

Niechętnych „kominówce” może martwić w tej operacji tylko jedno: że odbywa się ona po raz kolejny, mimo że nieszczęsny przepis o limitach płac nadal obowiązuje. To sugestia, że jeśli prawo jest złe, należy je obejść i – co najgorsze taki sygnał wysyła Skarb Państwa. Scenariusz powinien być inny: po udowodnieniu precedensem, że spółki bez „kominówki” radzą sobie lepiej – zniesienie coraz bardziej papierowej ustawy. Czekamy.

Po dziesięciu latach RCA już nie było. Finanse firmy załamały się pod ciężarem szwarcu, mydła i powidła. Bo w biznesie nie można dobrze się znać na wszystkim, chyba że to biznes bazarowy. My tu o psie Nipperze, a PGE coraz bliżej Energi, producent miedzi – uzdrowisk. Polkomtel ma chrapkę na państwowe telekomy, a zakup Lotosu przez Orlen wcale nie taki straszny, gdyby tylko był w tym „sens ekonomiczny”.

Zaraz, zaraz, ale przecież prywatyzacja to sprzedaż państwowych firm prywatnym inwestorom – tak uczono nas podstaw ekonomii, gdy pierwsze postsocjalistyczne molochy znikały z krajobrazu. A teza, że im mniej państwa w gospodarce, tym lepiej, wciąż się broni. Prywatni wciąż są efektywniejsi i szybciej podejmują decyzje, dbając o własne pieniądze. Tymczasem państwo właśnie rusza na wielkie zakupy, przerzucając z ręki do ręki już posiadane aktywa. Przynajmniej ma tyle poczucia humoru, żeby nazywać to prywatyzacją.

Skoro prywatny (i amerykański) właściciel kilka dekad temu nie mógł sobie poradzić z obfitością, czy zdoła polski i państwowy?

Jakby się zastanowić, całkiem logiczne, choć zbanalizowane dzięki duchowym guru w rodzaju Osho czy Coelho. Taktyka małych kroków daje efekty niezależnie od ideologii – wiedzą o tym nie tylko spece od zarządzania spod znaku Kaizen.

Resort skarbu po 12 latach odkrył, że metodę tę można przetestować w sprawie zdawałoby się tak beznadziejnej jak polska ustawa kominowa. O tym, ile prób usunięcia tego archaicznego tworu podejmowano w przeszłości, pisaliśmy wielokrotnie. Przypominały walenie głową w ścianę w nadziei, że się rozstąpi niczym drzwi. Wyjścia z pułapki nie znajdowano, bo za każdym razem podnosił się krzyk – jakże to tak dać zarobić więcej garstce wybrańców rządzących na państwowym? To, że wybrańcy dorabiają sobie na boku w spółkach wnuczkach, już jakoś nikomu nie przeszkadzało. Czego oczy nie widzą, sercu nie żal – jak mówi kolejne porzekadło, tym razem z innego kręgu kulturowego.

Stąd pierwszy krok: odszukanie furtki w ustawie pozwalającej zawrzeć z państwowymi menedżerami umowy jak z zewnętrzną firmą. Drugi – zmniejszenie udziału Skarbu Państwa do takiego poziomu, by umknąć spod „komina”, czego przykładem teraz PZU czy wcześniej PKO BP. Krok trzeci – wyselekcjonowanie grupy najważniejszych firm, które będą spod ustawy wyjęte – dopiero przed nami.

Nie jest to metoda zbyt odważna, nie grozi protestami związkowców i krzykiem populistów. Ale może się okazać zadziwiająco skuteczna. Bo jak wszyscy się przyzwyczają do dużej liczby wyjątków, zniesienie ustawy, czyli gry pozorów, będzie już tylko kwestią formalności. I bardzo dobrze.

Najbliższe dwa lata pokażą, czy świadomość wartości tej „realnej korzyści społecznej” z prywatyzacji wśród samych jej beneficjentów wzrosła, choćby pod wpływem akcji edukacyjnych prowadzonych przez resort skarbu. Czy też powtórzą się historie z lat 90., kiedy promesy odstąpienia świeżo nabytych walorów składano masowo od razu pod bramą zakładów. Przestrogą mogą być doświadczenia pracowników KGHM, którzy pozbywali się swoich akcji za grosze na rzecz świadomych ich wartości „koników”. A potem załamywali ręce, widząc, że wyszli na tym jak Zabłocki na mydle, gdy ich cena poszła dziesięciokrotnie w górę. Niestety, dostępne w Internecie masowe oferty odsprzedaży akcji Tauronu, PZU czy PGNiG nastrajają raczej pesymistycznie.

Losy akcji pracowniczych będą też testem dla rządu, czy warto wprowadzać w życie program prywatyzacji pracowniczo-menedżerskiej, przyjęty pod koniec ubiegłego roku. Bo – jak w szlagierze Cugowskiego sprzed paru lat – do tego tanga trzeba dwojga. Do tej pory wiele wskazywało na to, że impulsem, który pchał załogi firm z udziałem Skarbu Państwa do czynnego udziału w prywatyzacji, była obietnica możliwości pierwokupu tych przedsiębiorstw. Gdy znikła z rządowego projektu  zapał do prywatyzowania osłabł. I nie tylko dlatego, że ciągle brak dostępu do preferencyjnych kredytów w BGK. Trudno angażować się jako właściciel w firmę, w której dotychczas było się tylko zatrudnionym na etacie, jeśli nie umie się właściwie oszacować tego, co dostaje się w niej za darmo.